Beskid Niski

Beskid Niski – kraina dolin 

Beskid Niski to góry pełne ciszy. Trudno o spokojniejszy region górski w kraju. Na wielu szlakach można przez kilka godzin nie spotkać ani jednego turysty. W miejscu gwaru i komercyjnych atrakcji królują tutaj śpiew ptaków, szum potoków i odgłosy lasu.

To jeden z najbardziej odludnych obszarów polskich gór. Gęste lasy zajmują znaczną część powierzchni pasma, a liczne doliny i dawne osady zostały po II wojnie światowej niemal całkowicie opuszczone. Dzięki temu przyroda mogła odzyskać przestrzeń, tworząc wyjątkowy krajobraz pogranicza natury i historii.

Tajemniczy świat Łemków

Przez stulecia Beskid Niski był ojczyzną Łemków - grupy etnicznej wywodzącej się z karpackich Rusinów. To oni stworzyli charakterystyczny krajobraz kulturowy regionu: budowali drewniane cerkwie, kamienne krzyże, przydrożne kapliczki oraz długie, ciągnące się wzdłuż dolin wsie.

Po II wojnie światowej historia tych terenów została dramatycznie przerwana. Wysiedlenia prowadzone w latach 40., m.in. w ramach akcja „Wisła” sprawiły, że tysiące mieszkańców opuściło rodzinne strony. Wiele miejscowości przestało istnieć, a po dawnych gospodarstwach pozostały jedynie fundamenty, sady i cmentarze.

Dlatego Beskid Niski nazywany jest również „krainą nieistniejących wsi”. Spacerując przez doliny Czarnego, Nieznajowej, Radocyny czy Jasiela można odnaleźć ślady dawnego świata ukryte wśród lasów i łąk.

Dziedzictwo zaklęte w drewnie
 

Jednym z największych skarbów regionu są zabytkowe cerkwie. Wiele z nich zachowało się mimo burzliwej historii i dziś stanowi bezcenne świadectwo kultury Łemków.

Do najpiękniejszych należą świątynie w Kwiatoniu, Owczarach, Brunarach, Bartnem czy Powroźniku. Ich smukłe sylwetki harmonijnie wpisują się w krajobraz beskidzkich dolin, a część z nich została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

W Zyndranowej działa natomiast Muzeum Kultury Łemkowskiej, gdzie można poznać codzienne życie dawnych mieszkańców regionu.

Ochrona przyrody. Magurski Park Narodowy

Prawdziwą przyrodniczą perłą regionu jest Magurski Park Narodowy. Utworzony w 1995 roku chroni najcenniejsze fragmenty karpackich lasów, dolin rzecznych i terenów źródliskowych.

Park jest ostoją wielu rzadkich gatunków zwierząt. Żyją tu wilki, rysie, niedźwiedzie brunatne, żbiki, wydry i ponad 150 gatunków ptaków. Szczególną wartość mają rozległe lasy bukowe, które miejscami zachowały charakter zbliżony do naturalnego.

Niemniej ważną rolę w ochronie pereł przyrody pełnią także Jaśliski Parki Krajobrazowy. Leży we wschodniej części Beskidu Niskiego, przy granicy ze Słowacją. Słynie m. in. z malowniczego Przełomu Jasiołki.

Ponadto, w regionie istnieją liczne rezerwaty.

Rezerwaty przyrody w Beskidzie Niskim

Źródliska Jasiołki – największy rezerwat w polskiej części Karpat (ponad 1100 ha), chroniący pierwotny charakter puszczy karpackiej oraz unikalne zbiorowiska roślinne w dolinie potoku Jasiołka.

Przełom Jasiołki – przełom rzeki Jasiołki przez pasmo Ostrej i Piotrusia, chroni m.in. wychodnie skalne.

Kamień nad Jaśliskami – rezerwat krajobrazowo-leśny obejmujący szczyt Kamień (857 m n.p.m.) z licznymi skałkami i gołoborzami.

Rezerwat Tysiąclecia na Cergowej Górze– położony niedaleko Dukli, chroni starodrzew bukowy i cisy oraz słynne jaskinie (m.in. Jaskinia Cergowska).

Igiełki – rezerwat torfowiskowy położony w okolicach miejscowości Wisłoczek.

Przełom Osławy pod Duszatynem – chroni przełom rzeki Osławy i unikalne odsłonięcia geologiczne.

Modrzyna – rezerwat utworzony dla ochrony naturalnego stanowiska modrzewia polskiego w Beskidzie Dukielskim.

Wadernik – chroni formacje skalne i rzadkie gatunki roślin.

Bukowica – chroni unikalne zbiorowiska roślinne w paśmie Bukowicy.

Cisy w Mogilnie i Cisy w Nowej Wsi – niewielkie rezerwaty florystyczne chroniące naturalne stanowiska cisa pospolitego.

Najważniejsze szczyty w Beskidzie Niskim
 

Choć Beskid Niski nie imponuje wysokością, oferuje wiele interesujących szczytów. Należą do nich:
 

Lackowa (997 m n.p.m.) – najwyższy szczyt polskiej części pasma i jeden z punktów Korony Gór Polski.

Busov (1002 m n.p.m.) – najwyższy szczyt całego Beskidu Niskiego, położony po stronie słowackiej.

Magura Małastowska (813 m n.p.m.) – popularny cel wycieczek z pięknymi polanami widokowymi.

Jaworze (882 m n.p.m.) – jeden ze szczytów w Górach Grybowskich.

Rotunda (771 m n.p.m.) – miejsce wyjątkowe ze względu na znajdujący się na szczycie cmentarz wojenny z okresu I wojny światowej projektu Dušana Jurkoviča.

Podział Beskidu Niskiego. Jakie pasma leżą w Beskidzie Niskim?

Góry Grybowskie – położone między dolinami Kamienicy a Białą. Najwyższy szczyt: Chełm (780 m n.p.m.). 

Góry Hańczowskie (Hańczowskie Góry Rusztowe)– położone między dolinami Białej oraz Ropy i Zdyni, z najwyższym szczytem polskiej części Beskidu Niskiego – Lackową (997 m n.p.m.).

Beskid Gorlicki – obszar pomiędzy rzeką Białą a doliną Ropy. 

Pasmo Magurskie – rozległy masyw z kulminacją Wątkowej (846 m n.p.m.).

Beskid Dukielski – pasmo położone między dolinami Wisłoka i Wisłoki, na północ od Przełęczy Dukielskiej. Najważniejszy szczyt: Cergowa (716 m n.p.m.).

Pasmo Bukowicy – długi grzbiet z najwyższym punktem na Tokarni (778 m n.p.m.).

Wzgórza Rymanowskie – łagodniejsze wzniesienia w rejonie uzdrowisk Rymanowa i Iwonicza-Zdroju, z kulminacją Działu nad Desznem (664 m n.p.m.).

Pasmo Graniczne  – pasmo będące częścią głównego wododziału karpackiego biegnące wzdłuż granicy ze Słowacją, obejmuje m.in. okolice Przełęczy Tylickiej i Łupkowskiej. Najwyższy szczyt to Kamień (857 m n.p.m.)

Atrakcje Beskidu Niskiego

Beskid Niski pełen jest pamiątek z przeszłości. Miejsca te są wyjątkowymi atrakcjami: cichymi i spokojnymi, ale pełnymi (niekiedy ukrytego) piękna. To tutaj można znaleźć perełki architektury drewnianej, w tym zabtykowe cerkwie, czy pozostałości po początkach przemysłu naftowego.
 

Do najciekawszych i godnych odwiedzenia atrakcji Beskidu Niskiego należą:
 

Cerkiwie w Owczarach, Kwiatoniu oraz Brunarach. Wspaniałe przykłady unikalnej łemkowskiej architektury drewnianej, znajdujące się na liście światowego dziedzictwa UNESCO.

Nieistniejące wsie. Wędrówka przez dawne, wysiedlone wsie, takie jak Cyrla, Radocyna, Nieznajomą, Czarna oraz Regietów jest zazwyczaj nieodłączną częścią wypadu w Beskid Niski. Jedynymi śladami po dawnych mieszkańcach są przydrożne krzyże, zdziczałe sady i podmurówki po dawych chatach (chyżach).

Wodospad Magurski w Foluszu. Największy wodospad w Beskidzie Niskim (ok. 7 metrów wysokości), do którego prowadzi łatwa ścieżka przyrodnicza.

Rezerwat przyrody Kornuty. Unikalny labirynt potężnych formacji skalnych z piaskowca, idealny na krótką wycieczkę.

Diabli Kamień. Potężny ostaniec skalny w Foluszu, wokół którego krążą liczne lokalne legendy związane z nieczystymi siłami.

Skansen w Zyndranowej (Muzeum Kultury Łemkowskiej). Jedyne w Polsce muzeum w całości poświęcone historii, kulturze i architekturze Łemków. Można tu zobaczyć tradycyjne drewniane chaty (chyże), warsztaty rzemieślnicze oraz unikatowe eksponaty.

Ośrodek Edukacyjno-Muzealny Magurskiego Parku Narodowego w Krempnej. Miejsce, którego odwiedziny są świetną okazją na zapoznanie się z przyrodą Beskidu Niskiego oraz wystawą poświęconą dawnej architekturze i łemkowskim wsiom.

Muzeum Przemysłu Naftowego i Gazowniczego w Bóbrce. Najważniejsza i najstarsza na świecie wciąż działająca kopalnia ropy naftowej założona przez Ignacego Łukasiewicza.

Skansen Przemysłu Naftowego „Magdalena” w Gorlicach. Można tu odnaleźć drewnianą wieżę wiertniczą, urządzenia wydobywcze oraz zrekonstruowaną kopankę „Ćwiartka” z XIX wieku.

Cmentarze Wielkiej Wojny
 

Beskid Niski jest jednym z najważniejszych obszarów pamięci związanych z I wojną światową. W latach 1914-1915 przez region przebiegała linia frontu między państwami centralnymi a Rosją, a po zakończeniu walk powstało tutaj kilkaset cmentarzy wojennych - jedyny tego rodzaju zespół nekropolii na świecie.

Najbardziej znany znajduje się na Rotundzie. Zaprojektowany przez słowackiego architekta Dušana Jurkoviča obiekt należy do najpiękniej położonych nekropolii w Polsce. Otoczony drewnianymi wieżami (gontynami) wyraźnie góruje ponad okolicznym lasem.

Uzdrowiska w Beskidzie Niskim i wody mineralne

Beskid Niski słynie z bogactwa wód mineralnych. Wiele miejscowości rozwinęło się właśnie dzięki leczniczym źródłom.
 

Rymanów-Zdrój – położony nad rzeką Tabor słynie z unikalnego mikroklimatu i wód bogatych w jod oraz brom. Tutejsze sanatoria specjalizują się w leczeniu górnych dróg oddechowych, alergii i układu krążenia.

Iwonicz-Zdrój – jedno z najstarszych i najbardziej znanych polskich uzdrowisk, nazywane "księciem wód jodowych". Słynie z wód mineralnych (szczawy) oraz zabytków drewnianej architektury zdrojowej. Specjalizuje się w leczeniu chorób układu ruchu, układu pokarmoweg i oddechowego.

Wysowa-Zdrój – niewielkie uzdrowisko położone nieopodal Magurskiego Parku Narodowego oraz Krynicy-Zdroju, tuż przy granicy ze Słowacją. Posiada bogate źródła wód mineralnych (m.in. "Franciszek", "Józef", "Słony"). Skupia się na leczeniu schorzeń układu oddechowego, trawiennego oraz układu moczowego.

Wapienne – jedno z najmniejszych uzdrowisk w Polsce, położone u podnóża góry Ferdel. Praktykowana jest tutaj balneoterapia, wykorzystująca naturalne wody siarczkowe i borowinę. Mają one sprzyjać leczeniu chorób reumatycznych, dermatologicznych oraz narządu ruchu

W samych uzdrowiskach można z kolei połączyć aktywny wypoczynek z regeneracją.

Szlaki w Beskidzie Niskim

Przez Beskid Niski przebiega Główny Szlak Beskidzki - najdłuższy szlak górski w Polsce. To właśnie tutaj wielu piechurów odnajduje najbardziej klimatyczne odcinki całej trasy; inni twierdzą z kolei, że to najbrudniejszy fragment całego szlaku. Tędy też przebiega fragment niebieskiego dzikiego Szlaku Karpackiego.
 

Najważniejsze szlaki długodystansowe w Beskidzie Niskim
 

Główny Szlak Beskidzki (szlak czerwony): najważniejsza w regionie trasa licząca w tym paśmie około 150 km; łącznie z kolei - w całych Beskidach - osiąga aż 500 km długości. Prowadzi m.in. przez malowniczy rezerwat przyrody Pasmo Bukowicy z Tokarnią, Rymanów-Zdrój, Iwonicz-Zdrój, Kornuty, Bartne, Magurę Małastowską oraz Wołowiec i Regietów. Umożliwia przejście całego Beskidu Niskiego od okolic Krynicy-Zdroju po Komańczę.

Szlak Karpacki (szlak niebieski): jeden z najdzikszych długodystansowych szlaków w Polsce. W Beskidzie Niskim szlak prowadzi na odcinku z Grybowa do Nowego Łupkowa i wiedzie głównie wzdłuż granicy ze Słowacją.

 

Popularne są również szlaki prowadzące przez:
 

Dolinę Nieznajowej (żółty z Folusza do Konieczniej),

Okolice Krempnej i Bartnego, w tym Magurski Park Narodowy (m.in. GSB, żółty z Krempnej do Bartnego)

Masyw Lackowej (czerwony),

Okolice Wysowej-Zdroju i Regietowa, w tym na Kozie Żebro oraz Świętą Górę Jawor.

Coraz większą popularnością cieszą się także trasy rowerowe oraz turystyka konna, nawiązująca do dawnych tradycji regionu. Warto się także wybrać na zorganizowane wyjście do Doliny Ciechani: miejsca na co dzień niedostępnego dla turystów ze względu na ochronę przyrody.

 

Noclegi w Beskidzie Niskim
 

Beskid Niski słynie z klimatycznych chatek studenckich oferujących noclegi w spartańskich warunkach (niekiedy brak prądu, woda ze studni lub potoku, ogrzewanie piecem). Niewiele tu tradycyjnych schronisk turystycznych. Główne obiekty działające w tym regionie: 

Chatka w Nieznajowej – kultowa chata prowadzona przez Stowarzyszenie Miłośników Nieznajowej, położona w dolinie dawnej łemkowskiej wsi. Zazwyczaj otwarta od lipca do września (poza sezonem otwarcie wymaga wcześniejszego kontaktu). Noclegi są bezpłatne, w zamian oczekuje się pomocy w pracach chatkowych (np. rąbanie drewna). 

Chatka w Ropiance (Chatka Malucha) – prowadzona przez AKT "Maluch" z Politechniki Warszawskiej. Działa głównie w wakacje i w wybrane terminy. 

Chatka w Zyndranowej – położona w dolinie potoku Panna, zarządzana przez SKPB Rzeszów. Oferuje kilkadziesiąt miejsc noclegowych.

Chatka w Teodorówce – chata SKPB Warszawa położona na zboczach Gór Iwelskich. Działa w lipcu i sierpniu, a także w wybrane długie weekendy. 

Chatka na Polanie Surowicznej (w pobliżu dawnej wsi Surowiczne, często zarządzana przez SKPB) – klimatyczna baza oferująca noclegi w namiotach i chatce, doskonała baza wypadowa.

Bacówka PTTK w Bartnem – całoroczne schronisko położone w Bartnem. Oferuje około 35 miejsc noclegowych oraz bufet. Idealne miejsce wypadowe na Magurę Wątkowską. 

Ponadto istnieje Schronisko PTTK na Magurze Małastowskiej – jedno z najwyżej położonych schronisk w Beskidzie Niskim (740 m n.p.m.), obecnie w całkowitej przebudowie i tymczasowo niedostępne dla turystów. 

Beskid Niski - sercu bliski

Beskid Niski nie olśniewa od pierwszego spojrzenia. Nie oferuje spektakularnych panoram ani wysokich szczytów. Jednak mimo że błotnisty, zdecydowanie godny jest odwiedzenia.To miejsce dla wszystkich turystów, którzy szukają ciszy i prawdziwego spokoju.

Autor: Kacper Szymański